Το 2024 μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας

Ο πλανήτης απειλείται από έναν Αρμαγεδδών γεωπολιτικών και γεωοικονομικών «εκρήξεων», με τις διεξόδους να μοιάζουν ελάχιστες. Οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες ανά τον κόσμο τρέμουν αυτή την χρονιά.

Γράφει ο Καδάς Νικόλαος*

Οι λόγοι για τους οποίους κυριολεκτικά πρέπει να τρέμουμε το 2024, ένα έτος που αν είχε μορφή θα ήταν του λόρδου Βόλντεμορτ!, τρομοκράτη ηρώα από την σειρά επιστημονικής φαντασίας Harry Potter. Πολιτικά είναι όντως ο Βόλντεμορτ των ετών, το annus horribilis. Το έτος που δεν πρέπει ούτε να το ψιθυρίζει. Θα ήθελα πολύ να το γλυκάνω, αλλά δεν γίνεται.

Από πλευράς παγκόσμιου πολιτικού κινδύνου, αυτή είναι η πιο επικίνδυνη και αβέβαιη χρονιά που έχουμε δει έως σήμερα. Τρεις πόλεμοι θα κυριαρχήσουν στις παγκόσμιες εξελίξεις: της Ρωσίας με την Ουκρανία, που μπαίνει στον τρίτο του χρόνο, του Ισραήλ με τη Χαμάς, που μπαίνει στον τέταρτο του μήνα η Μέση Ανατολή βράζει, τα τύμπανα ενός περιφερειακού πολέμου ηχούν, και των ΗΠΑ με τον… εαυτό τους, που είναι έτοιμος να ξεσπάσει ανά πάσα στιγμή

Πόλεμος στην Ουκρανία

Ρωσία εναντίον Ουκρανία… χειροτερεύει. Η Ρωσία έχει τώρα την πρωτοβουλία στο πεδίο της μάχης και ένα συγκριτικό πλεονέκτημα, ενώ η Ουκρανία πρόκειται να χάσει σημαντικό διεθνές ενδιαφέρον και υποστήριξη. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχει γίνει μια μακρινή, δεύτερη και συνεχώς υποβαθμίζεται πολιτική προτεραιότητα, παρά τις εκατοντάδες χιλιάδες θύματα και τα εκατομμύρια των εκτοπισμένων Ουκρανών.

Οι δυσκολίες στο πεδίο της μάχης, η μειωμένη υποστήριξη από τη Δύση και οι εσωτερικές πολιτικές διαμάχες θα κάνουν τους Ουκρανούς να αισθάνονται όλο και πιο απελπισμένοι, καθιστώντας το Κίεβο πιο ανεκτικό στους κινδύνους και τη σύγκρουση πιο πιθανό να κλιμακωθεί. Η Ρωσία πάρα ταύτα δεν έχει τρόπο να «νικήσει», η Ουκρανία στον αντίποδα πιθανότατα θα χωριστεί φέτος και θα μπορούσε να «χάσει» τον πόλεμο.

Πόλεμος στη Λωρίδα της Γάζας

Ισραήλ εναντίον Χαμάς χειροτερεύει. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις της Χαμάς της 7ης Οκτωβρίου τάραξαν τη Μέση Ανατολή από τον εφησυχασμό της και δεν υπάρχει προφανής τρόπος να τερματιστεί η μάχη που ακολούθησε. Αν και καμία χώρα δεν θέλει να ξεσπάσει ένας περιφερειακός πόλεμος, το μπαρούτι στην περιοχή είναι στεγνό και ο αριθμός των παικτών που κουβαλούν σπίρτα (το πολεμικό υπουργικό συμβούλιο του Ισραήλ, η Χεζμπολάχ, οι Χούθι, οι πολιτοφυλακές που υποστηρίζονται από το Ιράν στη Συρία και το Ιράκ) καθιστούν υψηλό τον κίνδυνο κλιμάκωσης. Οι τρέχουσες μάχες στη Γάζα είναι συνεπώς πιθανό να είναι μόνο η πρώτη φάση μιας επεκτεινόμενης σύγκρουσης φέτος.

Όποιο κι αν είναι το στρατιωτικό αποτέλεσμα, είναι εγγυημένη μια δραματική αύξηση της ριζοσπαστικοποίησης. Από τους Ισραηλινούς Εβραίους, που νιώθουν τον εαυτό τους παγκοσμίως απομονωμένο, ή ακόμη και μισητό, αφού αντιμετώπισαν τη χειρότερη βία εναντίον τους από την εποχή του Ολοκαυτώματος. Των Παλαιστινίων, που αντιμετωπίζουν αυτό που θεωρούν γενοκτονία, χωρίς ευκαιρίες για ειρήνη και χωρίς προοπτικές για διαφυγή. Οι βαθιές πολιτικές αντιθέσεις θα πυροδοτήσουν συγκρούσεις σε όλη τη Μέση Ανατολή οι οποίος σχετίζονται με πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους στον ευρύτερο μουσουλμανικό κόσμο, ξέχωρα από των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης.

ΗΠΑ εναντίον… ΗΠΑ

Η μεγαλύτερη πρόκληση μες στο 2024 ίσως όμως είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες εναντίον του εαυτού τους. Ενώ ο στρατός και η οικονομία της Αμερικής εξακολουθούν να είναι ισχυρές, το πολιτικό της σύστημα είναι πιο δυσλειτουργικό από οποιασδήποτε άλλης βιομηχανικής δημοκρατίας στην ιστορία. Οι εκλογές του 2024 θα επιδεινώσουν αυτό το πρόβλημα, ανεξάρτητα από το ποιος θα κερδίσει, αυξάνοντας τον πολιτικό διχασμό της χώρας, δοκιμάζοντας την αμερικανική δημοκρατία σε βαθμό που το έθνος δεν έχει βιώσει εδώ και 150 χρόνια και υπονομεύοντας την αξιοπιστία των ΗΠΑ στην παγκόσμια σκηνή.

Το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού θα πάει στις κάλπες φέτος, αλλά οι άνευ προηγουμένου δυσλειτουργικές εκλογές στις ΗΠΑ θα είναι μακράν οι πιο κομβικές για την ασφάλεια, τη σταθερότητα και τις οικονομικές προοπτικές του κόσμου. Το αποτέλεσμα θα επηρεάσει τη μοίρα 8 δισεκατομμυρίων ανθρώπων και μόνο 160 εκατομμύρια Αμερικανοί θα έχουν λόγο σε αυτό, με τον νικητή να αποφασίζεται από μια «χούφτα» αμφιταλαντευόμενους ψηφοφόρους. Η ηττημένη πλευρά -είτε Δημοκρατικοί είτε Ρεπουμπλικάνοι- θα θεωρήσει το αποτέλεσμα άκυρο και δεν θα το αποδεχτεί.

Η πιο ισχυρή χώρα του κόσμου αντιμετωπίζει κρίσιμες προκλήσεις για τους βασικούς πολιτικούς θεσμούς της: ελεύθερες και δίκαιες εκλογές, ειρηνική μετάβαση εξουσίας, ελέγχους και ισορροπίες που παρέχονται από τη διάκριση των εξουσιών. Ουσιαστικά, οι εκλογές θα κριθούν από το στρίψιμο ενός νομίσματος, κάτι που γεννά μια βεβαιότητα: ότι θα συνεχιστεί η ζημιά στον κοινωνικό ιστό της Αμερικής και στη διεθνή της θέση. Η πολιτική κατάσταση στη χώρα είναι πράγματι ταραγμένη.

Καμία από αυτές τις τρεις συγκρούσεις δεν έχει ένα μαξιλάρι ασφαλείας που να την εμποδίζει να επιδεινωθεί. Κανένας δεν έχει υπεύθυνους ηγέτες, πρόθυμους και ικανούς να διορθώσουν, ή τουλάχιστον να καθαρίσουν, το χάος. Πράγματι, αυτοί οι ηγέτες βλέπουν τους αντιπάλους τους (και τους υποστηρικτές αυτών) ως εχθρούς του λαού. Το πιο προβληματικό όμως είναι ότι κανένας από τους εμπόλεμους δεν συμφωνεί για τον λόγο της διαμάχης.

Σε όλες τις μέχρι τώρα κρίσεις όπως η κλιματική αλλαγή, που θεωρείται από πολλούς η μεγαλύτερη παγκόσμια πρόκληση μας, με την διαφορά ότι ο κόσμος μπορούσε να ανταποκριθεί επειδή όλοι κατανοούν τη φύση του προβλήματος. Τίποτα στην κλιματική κρίση δεν είναι πια αμφιλεγόμενο. Πλέον, το μόνο ερώτημα είναι ποιος συμβιβάζεται και με πόσα, ποιος πληρώνει τι και πότε. Μόνο έτσι ξέρουμε προς τα πού βαδίζουμε.

Το να ξέρουμε προς τα πού βαδίζουμε, δεν ισχύει για καμία από τις μεγάλες συγκρούσεις που οδηγούν σε γεωπολιτικό κίνδυνο φέτος. Οι όροι της αντιπαράθεσης δεν μοιράζονται: ούτε οι αφηγήσεις, ούτε η ιστορία, ούτε καν τα βασικά στοιχεία της συνεχιζόμενης μάχης. Και στις τρεις περιπτώσεις, δημιουργούμε γενιές θυμωμένων ανθρώπων που είναι έτοιμοι να τα δώσουν όλα και να πολεμήσουν για όσο χρόνο χρειαστεί. Ίσως ο τερματισμός της μάχης μπορεί να έρθει όταν η μία ή και οι δύο πλευρές έχουν εξαντληθεί αλλά οι προοπτικές μιας βιώσιμης ειρήνης φαντάζει ρομαντικό. Στην Ουκρανία, στη Μέση Ανατολή και στην Αμερική, δεν είμαστε πολύ κοντά σε κάτι τέτοιο.

Νομοτελειακά οδηγούμαστε σε μια ανυπόστατη οριακή συμμαχία, με αμφιλεγόμενες ισορροπίες. Εκεί όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες, η μόνη εναπομείνασα υπερδύναμη του κόσμου, δεν θέλουν να είναι ο αστυνόμος του κόσμου, ο αρχιτέκτονας του παγκόσμιου εμπορίου ή η μαζορέτα των παγκόσμιων αξιών. Καμία άλλη χώρα δεν είναι έτοιμη να αναλάβει αυτόν τον ρόλο για τον εαυτό της. Βλέπουμε τώρα τρεις μεγάλες αντιπαραθέσεις -και πολλούς κινδύνους: από την ακυβέρνητη τεχνητή νοημοσύνη και έναν άξονα απατεώνων κρατών, έως μια εύθραυστη παγκόσμια οικονομία και ένα πολιτικά ανατρεπτικό κλίμα τύπου Ελ Νίνιο.

Από τη φύση της, μια τέτοια συμμαχία θα προκαλέσει περισσότερες άλυτες συγκρούσεις και ασυγκράτητους κινδύνους τα επόμενα χρόνια – το μόνο ερώτημα είναι πού, πότε και πόσο αποσταθεροποιητικές θα είναι. Και εάν οι κρίσεις που προκύπτουν ενθαρρύνουν αρκετή δράση για να διορθωθεί το υποκείμενο πρόβλημα με τη «γεωπολιτική μας ύφεση» ή απλώς θα το επιδεινώσουν.

Καταλήγοντας λοιπόν μπορούμε να πούμε ότι δεν αντιμετωπίζουμε μια κρίση για να επιστρέψουμε στην κανονικότητα αλλά η κανονικότητα είναι μια συνεχομένη πολυμορφική συνεχώς μεταλλασσόμενη κρίση.

*Ο Καδάς Νικόλας είναι Πολιτικός ΜηχανικόςMsc. – Mfield. IN CIVIL ENGINEERING CITY UNIVERSITY OF LONDON